ഭുവനേശ്വറിലെ ലിംഗരാജ ക്ഷേത്രം: ഒഡീഷയുടെ പവിത്രമായ അടയാളം

പേരിന്റെ അർഥം

ലിംഗരാജ എന്നതിന് “ലിംഗങ്ങളുടെ രാജാവ്” എന്നാണ് അർഥം. ഇവിടുത്തെ ദേവനെ ത്രിഭുവനേശ്വരൻ എന്ന പേരിൽ, മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും നാഥനായി ആരാധിക്കുന്നു. നഗരത്തിന്റെ പേരും ഇതേ മൂലത്തിൽനിന്നാണ് വന്നത്. ഭുവനേശ്വർ എന്നതിന് “ഭൂമിയുടെ നാഥൻ” അഥവാ “മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും നാഥൻ” എന്നാണ് അർഥം.

നഗരത്തിന് ആ പേര് ലഭിക്കുന്നതിനുമുമ്പ്, പാരമ്പര്യത്തിൽ ഈ പ്രദേശം ഏകാമ്ര ക്ഷേത്രം — “ഒറ്റ മാവിന്റെ പവിത്രഭൂമി” — എന്നാണ് അറിയപ്പെട്ടിരുന്നത്. ഭൂമിയിലെ ഏറ്റവും മനോഹരമായ സ്ഥലങ്ങളിലൊന്നായാണ് പഴയ ഗ്രന്ഥങ്ങൾ ഇതിനെ വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്.

ഒറ്റ മാവിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഐതിഹ്യം

ഏകാമ്ര പുരാണത്തിൽ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുള്ള പ്രാദേശിക ഐതിഹ്യമനുസരിച്ച്, തനിക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട ഇടമാണ് ഏകാമ്ര ക്ഷേത്രമെന്ന് ശിവൻ ഒരിക്കൽ പാർവതിയോടു പറഞ്ഞു. കൗതുകം തോന്നിയ പാർവതി, നേരിൽ കണ്ടറിയാൻ ഒരു സാധാരണ ഗോപികയുടെ വേഷത്തിൽ അവിടെയെത്തി.

കീർത്തി, വാസ എന്നീ അസുരസഹോദരന്മാർ ഇവിടുത്തെ ജനങ്ങളെ ഉപദ്രവിക്കുകയും പാർവതിയെ ബലമായി പിടിച്ചുകൊണ്ടുപോകാൻ ശ്രമിക്കുകയും ചെയ്തുവെന്നാണ് കഥ. പാർവതി ഇരുവരെയും നിഗ്രഹിച്ചു. പിന്നീട്, ആ സ്ഥലത്തിന്റെ ഭംഗിയിൽ സന്തുഷ്ടയായി അവിടെത്തന്നെ വസിച്ചു. ഐതിഹ്യത്തിന്റെ ചില പതിപ്പുകളിൽ ശിവനും അവിടെയെത്തി പാർവതിയോടൊപ്പം ചേർന്നു. ഇവിടെ പ്രതിഷ്ഠിതമായ ലിംഗം അദ്ദേഹത്തിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിന്റെ അടയാളമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.

വിവിധ സ്രോതസ്സുകളിൽ ഈ കഥയുടെ വിശദാംശങ്ങൾ വ്യത്യസ്തമാണ്. ഇതിനെ പ്രാദേശിക ഐതിഹ്യമായി മനസ്സിലാക്കുന്നതാണ് ഉചിതം. പഴയ ആരാധനാലയങ്ങളുണ്ടായിരുന്ന ഒരു കുന്ന് എങ്ങനെ തീർഥാടനകേന്ദ്രമായി മാറിയെന്നതിന്റെ വിശദീകരണവും ഈ കഥ നൽകുന്നു.

രണ്ടു ദൈവസങ്കൽപ്പങ്ങൾ ചേരുന്ന ലിംഗം

ലിംഗരാജ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഏറ്റവും സവിശേഷമായ കാര്യങ്ങളിലൊന്ന് ഇവിടുത്തെ ആരാധനാരീതിയാണ്. ഹരിയും (വിഷ്ണു) ഹരനും (ശിവൻ) ഒന്നിക്കുന്ന ഹരിഹരരൂപത്തിലാണ് ഇവിടെ ദേവനെ ആരാധിക്കുന്നത്. ഈ ലിംഗം സ്വയംഭൂവാണെന്നാണ് പരമ്പരാഗത വിശ്വാസം. ജലം, പാൽ, മറ്റു ദ്രവ്യങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് അഭിഷേകം നടത്തുന്നു.

ഈ സംയുക്ത ആരാധന ആചാരങ്ങളിലും പ്രകടമാണ്. തുളസി വിഷ്ണു ആരാധനയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതിനാൽ മിക്ക ശിവക്ഷേത്രങ്ങളിലും തുളസിയില സമർപ്പിക്കാറില്ല. ലിംഗരാജ ക്ഷേത്രത്തിലെ രീതി വ്യത്യസ്തമാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. സംയുക്തരൂപത്തിന്റെ അടയാളമായി കൂവളത്തിലയ്‌ക്കൊപ്പം തുളസിയിലയും സമർപ്പിക്കുന്നു. ഇത് ഒരു പ്രാദേശിക ആചാരമാണ്; സന്ദർശിക്കുന്ന ദിവസം ക്ഷേത്രത്തിൽ അന്വേഷിച്ച് നിലവിലെ രീതി ഉറപ്പാക്കണം.

ഒഡീഷയിലെ പുരിയിലുള്ള മഹത്തായ വിഷ്ണുക്ഷേത്രവുമായുള്ള ബന്ധവും ഇതേ പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. പ്രദേശത്തിന്റെ വിശ്വാസലോകത്തിലെ രണ്ടു പരസ്പരപൂരക ഭാഗങ്ങളായാണ് പലരും ലിംഗരാജനെയും ജഗന്നാഥനെയും കാണുന്നത്. ഇരുക്ഷേത്രങ്ങളുടെയും പാരമ്പര്യങ്ങൾ പരസ്പരം സ്വാധീനിച്ചിട്ടുമുണ്ട്.

വാസ്തുവിദ്യ

മധ്യകാലത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടത്തിൽ ഒഡീഷയിൽ വികസിച്ച കലിംഗ ശൈലിയിലാണ് ക്ഷേത്രം നിർമിച്ചിരിക്കുന്നത്. മണൽക്കല്ലും ചെങ്കല്ലും ഉപയോഗിച്ചുള്ള ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഗോപുരം ആ ശൈലിയുടെ പ്രധാന അടയാളങ്ങളിലൊന്നാണ്.

രേഖ ദേവുള എന്നു വിളിക്കുന്ന പ്രധാന ഗോപുരം ഉയരുന്നതിനനുസരിച്ച് മൃദുവായി അകത്തേക്കു വളയുന്നു. അതിന്റെ വശങ്ങളിൽ ലംബമായ വരമ്പുകളും നിറയെ ശില്പങ്ങളുമുണ്ട്. മുകളിൽ ആമലകം എന്നു വിളിക്കുന്ന, വരമ്പുകളോടുകൂടിയ വൃത്താകൃതിയിലുള്ള ശിലാചക്രം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ഗോപുരത്തിന്റെ ഉയരം വിവിധ സ്രോതസ്സുകളിൽ ഏകദേശം 40 മുതൽ 55 മീറ്റർ വരെ വ്യത്യസ്തമായി രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ ഈ കണക്കുകൾ ഏകദേശമായി കാണണം.

ക്ഷേത്രം ഏകദേശം പതിനൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലേതാണെന്നും സോമവംശി രാജവംശവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണെന്നുമാണ് പരമ്പരാഗതമായി കരുതപ്പെടുന്നത്. നിർമാണം ആരംഭിച്ചത് യയാതി കേസരിയാണെന്നും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിൻഗാമികളുടെ കാലത്ത് പൂർത്തിയായെന്നുമാണ് പൊതുവേ പറയപ്പെടുന്നത്. എന്നാൽ രാജാക്കന്മാരെയും കൃത്യമായ വർഷങ്ങളെയും കുറിച്ചുള്ള വിവരണങ്ങളിൽ വ്യത്യാസങ്ങളുണ്ട്.

ഉയർന്ന മതിൽ ചുറ്റിയ വിശാലമായ ക്ഷേത്രപരിസരത്തിനകത്ത് നിരവധി ചെറിയ ശ്രീകോവിലുകളുണ്ട്. ഇവയുടെ എണ്ണം നൂറിലധികമാണെന്നാണ് സാധാരണ പറയപ്പെടുന്നതെങ്കിലും സ്രോതസ്സുകൾക്കിടയിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട്. ഗർഭഗൃഹത്തിലേക്കുള്ള മണ്ഡപങ്ങൾ ഒന്നിനു പിന്നിൽ മറ്റൊന്നായി ഒരേ നിരയിൽ ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നു; ഓരോന്നിനും പ്രത്യേകം മേൽക്കൂരയുണ്ട്. പ്രധാന ഗോപുരത്തിലേക്കു പടിപടിയായി ഉയരുന്ന മേൽക്കൂരകളുടെ വിന്യാസം ശ്രദ്ധേയമാണ്. ഓരോ പ്രതലത്തിലെയും കല്ലിലെ കൊത്തുപണികൾ സൂക്ഷ്മവും വൈവിധ്യമാർന്നതുമാണ്.

ഉത്സവങ്ങൾ

രണ്ട് ഉത്സവങ്ങൾ പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നു.

• മഹാശിവരാത്രി. ലിംഗരാജ ക്ഷേത്രത്തിലെ വർഷത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ ഉത്സവമാണിത്. വൈകുന്നേരം ഗോപുരത്തിന്റെ മുകളിൽ മഹാദീപം എന്നറിയപ്പെടുന്ന വലിയൊരു ദീപം തെളിയിക്കുന്നു. ചുറ്റുമുള്ള പ്രദേശങ്ങളിൽനിന്നെല്ലാം അത് കാണാം. ആയിരക്കണക്കിന് ഭക്തർ ഉപവസിക്കുകയും രാത്രി മുഴുവൻ ഉറങ്ങാതെ പ്രാർഥനയിൽ കഴിയുകയും ചെയ്യുന്നു.
• അശോകാഷ്ടമിയും രുകുണ രഥയാത്രയും. വസന്തകാലത്ത് ലിംഗരാജന്റെ ഉത്സവമൂർത്തിയെ രഥത്തിൽ നഗരത്തിലെ മറ്റൊരു ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് എഴുന്നള്ളിക്കുന്നു. പുരിയിലെ രഥയാത്രയുടെ ചെറുപതിപ്പായി പലപ്പോഴും ഈ ഉത്സവത്തെ വിശേഷിപ്പിക്കാറുണ്ട്. തീയതികൾ ചാന്ദ്രകലണ്ടറിനെ അടിസ്ഥാനമാക്കുന്നതിനാൽ ഓരോ വർഷവും മാറും.

സന്ദർശനം ആസൂത്രണം ചെയ്യാം

സ്ഥലം: ഒഡീഷയുടെ തലസ്ഥാനമായ ഭുവനേശ്വറിലെ പഴയ നഗരഭാഗം.

എത്തിച്ചേരാൻ: ഭുവനേശ്വറിൽ വിമാനത്താവളവും പ്രധാന റെയിൽവേ സ്റ്റേഷനുമുണ്ട്. പുരി, കൊണാർക്ക്, കട്ടക്ക് എന്നിവിടങ്ങളുമായി മികച്ച റോഡ് ബന്ധവുമുണ്ട്.

പ്രവേശനത്തെക്കുറിച്ച് ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: ക്ഷേത്രത്തിനുള്ളിൽ ഹിന്ദുക്കൾക്കു മാത്രമാണ് പ്രവേശനം. ഹിന്ദുമതവിശ്വാസികളല്ലാത്ത സന്ദർശകർക്ക് പ്രധാന ക്ഷേത്രത്തിൽ പ്രവേശിക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ മതിലിനു പുറത്ത് ഗോപുരവും ക്ഷേത്രപരിസരവും കാണാനാവുന്ന ഒരു കാഴ്ചത്തട്ടുണ്ട്. നിയമങ്ങൾ മാറാനിടയുള്ളതിനാൽ സ്ഥലത്ത് അന്വേഷിച്ച് ഉറപ്പാക്കുക. ഇവിടെ വളരെക്കാലമായി കർശനമായി പാലിക്കുന്ന ആചാരമാണിത്.

അകത്തെ നിയമങ്ങൾ: ക്ഷേത്രത്തിനുള്ളിൽ സാധാരണയായി ഫോട്ടോഗ്രഫി അനുവദിക്കാറില്ല. ഫോണുകളും ബാഗുകളും പൊതുവേ പുറത്തുള്ള കൗണ്ടറിൽ ഏൽപ്പിക്കണം. മാന്യമായ വസ്ത്രം ധരിക്കുക, പാദരക്ഷകൾ അഴിക്കുക, പൂജാരിമാരുടെ നിർദേശങ്ങൾ പാലിക്കുക. ശിവക്ഷേത്രത്തിൽ എന്ത് ധരിക്കണം, എന്തൊക്കെ ഒഴിവാക്കണം എന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഞങ്ങളുടെ മാർഗദർശി ഇവിടെയും പ്രസക്തമാണ്.

സമയം: ക്ഷേത്രം സാധാരണയായി അതിരാവിലെ മുതൽ വൈകുന്നേരം വൈകുന്നതുവരെ തുറന്നിരിക്കും. ആചാരാനുഷ്ഠാനങ്ങൾക്കായി പകൽ ഇടവേളകളുണ്ടാകും. സമയക്രമവും പ്രത്യേക ക്രമീകരണങ്ങളും മാറാനിടയുള്ളതിനാൽ സ്ഥലത്ത് അന്വേഷിച്ച് ഉറപ്പാക്കുക.

ആവശ്യമായ സമയം: ക്ഷേത്രവും ചുറ്റുമുള്ള തെരുവുകളും കാണാൻ കുറഞ്ഞത് രണ്ടു മണിക്കൂർ മാറ്റിവയ്ക്കുക.

സമീപത്ത്: ക്ഷേത്രത്തിനരികിലെ ബിന്ദു സാഗർ തടാകം, മുക്തേശ്വര ക്ഷേത്രം, രാജാറാണി ക്ഷേത്രം, ഉദയഗിരി–ഖണ്ഡഗിരി ഗുഹകൾ എന്നിവ കാണാം. ഒരു ദിവസത്തെ യാത്രയായി പുരിയും കൊണാർക്കിലെ സൂര്യക്ഷേത്രവും സന്ദർശിക്കാം.

ക്ഷേത്രത്തിന്റെ സ്ഥാനം

പന്ത്രണ്ടു ജ്യോതിർലിംഗങ്ങളിൽ ഒന്നല്ലെങ്കിലും കിഴക്കേ ഇന്ത്യയിലെ മഹത്തായ ശിവക്ഷേത്രങ്ങളിലൊന്നാണ് ലിംഗരാജ ക്ഷേത്രം. അതിന്റെ ചരിത്രവും വാസ്തുവിദ്യയും നൂറ്റാണ്ടുകളായി മുടങ്ങാതെ തുടരുന്ന ആരാധനയുമാണ് അതിന് ഈ പ്രാധാന്യം നൽകുന്നത്.

മനസ്സിൽ ശേഷിക്കുന്നത്

പുറത്തെ ഇടുങ്ങിയ വഴികളിൽ നിൽക്കുമ്പോൾ, മേൽക്കൂരകൾക്കുമുകളിൽ ഉയരുന്ന ഗോപുരവും അകത്തുനിന്നൊഴുകിയെത്തുന്ന മണിനാദവും ഈ സ്ഥലത്തിന്റെ പഴക്കം അനുഭവവേദ്യമാക്കുന്നു. ഏകദേശം ആയിരം വർഷമായി ഇത് ആരാധനയുടെ കേന്ദ്രമാണ്. അന്നത്തെപ്പോലെ ഇന്നും ഇവിടുത്തെ ആരാധനാജീവിതം തുടരുന്നു — ഒരുകൂട്ടം മനുഷ്യർ, ലളിതമായ ഏതാനും സമർപ്പണങ്ങൾ, എല്ലാറ്റിന്റെയും കേന്ദ്രമായി ഒരു ശിവലിംഗം.