ദേവ്ഘർ ബൈദ്യനാഥ ക്ഷേത്രം: സൗഖ്യമേകുന്ന ജ്യോതിർലിംഗം

പേരിന്റെ അർഥം

ചികിത്സകൻ എന്നർഥമുള്ള സംസ്കൃതപദമായ വൈദ്യൻ, പ്രഭു എന്നർഥമുള്ള നാഥൻ എന്നിവ ചേർന്നാണ് ബൈദ്യനാഥൻ എന്ന പേര് ഉണ്ടായത്. ചില പ്രദേശങ്ങളിൽ വൈദ്യനാഥൻ എന്നാണ് ഈ പേര് എഴുതുന്നത്. തകർന്നതിനെ സുഖപ്പെടുത്തുന്ന ദിവ്യവൈദ്യനായാണ് ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ ശിവനെ ഭക്തർ സ്മരിക്കുന്നത്.

മുന്നോട്ടുപോകും മുമ്പ് ഒരു കാര്യം വ്യക്തമാക്കാം. ഭക്തരെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ഇത് വിശ്വാസത്തിന്റെയും പാരമ്പര്യത്തിന്റെയും വിഷയമാണ്. ഇവിടെ പറയുന്നതൊന്നും വൈദ്യോപദേശമല്ല; ക്ഷേത്രസന്ദർശനം ഒരിക്കലും ഡോക്ടറെ കാണുന്നതിനു പകരമാവുകയുമില്ല. പല തീർഥാടകരും പ്രത്യാശയോടെയോ നന്ദിയോടെയോ ആണ് എത്തുന്നത്. ആ മനോഭാവത്തിലാണ് ഇവിടെ രോഗശാന്തിയെ മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്: ഉചിതമായ ചികിത്സയ്ക്കൊപ്പം ആശ്വാസവും ധൈര്യവും വിശ്വാസവും.

ഐതിഹ്യം: രാവണനും ശിവലിംഗവും

ഇവിടെ ഏറ്റവും പ്രചാരത്തിലുള്ള കഥ ലങ്കാധിപനും തികഞ്ഞ ശിവഭക്തനുമായ രാവണനെക്കുറിച്ചാണ്. ഗ്രന്ഥങ്ങളിലും പ്രദേശങ്ങളിലും കഥയുടെ പതിപ്പുകൾ വ്യത്യസ്തമാണെങ്കിലും അതിന്റെ അടിസ്ഥാനരൂപം പൊതുവെ ഒന്നുതന്നെയാണ്.

ശിവനെ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ രാവണൻ കഠിനമായ തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചു. കഥയനുസരിച്ച്, ആരാധനയുടെ ഭാഗമായി അദ്ദേഹം സ്വന്തം തലകൾ ഓരോന്നായി അർപ്പിച്ചു. ആ ഭക്തിയിൽ മനസ്സലിഞ്ഞ ശിവൻ പ്രത്യക്ഷനായി, രാവണനെ പൂർവസ്ഥിതിയിലാക്കി, ഒരു വരം നൽകി. ശിവൻ ലങ്കയിലേക്കു വരണമെന്നായിരുന്നു രാവണന്റെ അഭ്യർഥന. അവിടേക്കു കൊണ്ടുപോകാൻ ശിവൻ ഒരു ലിംഗം നൽകി, ഒരു നിബന്ധനയോടെ: വഴിയിൽ എവിടെയും അത് നിലത്തുവയ്ക്കരുത്; വച്ചാൽ അവിടെത്തന്നെ ഉറച്ചുപോകും.

ശിവന്റെ ശക്തി ലങ്കയിൽ കുടികൊള്ളുമെന്ന ചിന്ത ദേവന്മാരെ ആശങ്കപ്പെടുത്തി. കഥയിൽ, രാവണന് വഴിയിൽ നിർത്തേണ്ടിവരുന്ന സാഹചര്യം അവർ സൃഷ്ടിച്ചു. അതുവഴി വന്ന ഒരു ഇടയബാലനെ രാവണൻ ശിവലിംഗം ഏൽപ്പിച്ചു. പല പതിപ്പുകളിലും ആ ബാലൻ വേഷംമാറിയെത്തിയ വിഷ്ണുവാണ്. ബാലൻ ദേവ്ഘറിൽ ശിവലിംഗം നിലത്തുവച്ചു. രാവണന് അത് വീണ്ടും ഉയർത്താനായില്ല. നിരാശനായി അദ്ദേഹം മടങ്ങി; ശിവലിംഗം അവിടെത്തന്നെ നിലകൊണ്ടു.

ഇവിടെയാണ് രോഗശാന്തി നൽകുന്നവൻ എന്ന വിശേഷണം കഥയിലേക്കു വരുന്നത്. തലകൾ അർപ്പിച്ച രാവണനെ ശിവൻ സുഖപ്പെടുത്തിയെന്നാണ് വിശ്വാസം. അതിനാൽ ഇവിടെ ശിവനെ വൈദ്യനായി സ്മരിക്കുന്നു. മറ്റു പതിപ്പുകൾ കഥ അല്പം വ്യത്യസ്തമായാണ് പറയുന്നത്. അതുകൊണ്ട് ഇതിനെ മാറ്റമില്ലാത്ത ഒരൊറ്റ ഗ്രന്ഥത്തിലെ വിവരണമായി കാണാതെ, ഇന്നും തുടരുന്ന ഒരു പാരമ്പര്യമായി കാണുന്നതാണ് ഉചിതം.

ക്ഷേത്രസമുച്ചയം

ബൈദ്യനാഥ ധാം ഒരൊറ്റ ക്ഷേത്രമല്ല, ക്ഷേത്രങ്ങളുടെ ഒരു കൂട്ടമാണ്. പാരമ്പര്യമനുസരിച്ച് പ്രധാന ക്ഷേത്രവളപ്പിനുള്ളിൽ വിവിധ ദേവതകൾക്കായി സമർപ്പിച്ച ഇരുപത്തിരണ്ടോളം ക്ഷേത്രങ്ങളുണ്ട്. പ്രധാന ക്ഷേത്രത്തിലാണ് ജ്യോതിർലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്നത്. മുറ്റത്തിനു മുകളിലായി അതിന്റെ ഉയർന്ന ശിഖരം കാണാം.

പ്രധാന ശിവക്ഷേത്രത്തെയും സമീപത്തെ പാർവതീക്ഷേത്രത്തെയും തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന കാഴ്ച ഇവിടെ ഏറെ പ്രസിദ്ധമാണ്. രണ്ടു ശിഖരങ്ങളും ചുവന്ന തുണികൊണ്ട് ബന്ധിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ശിവനെയും ശക്തിയെയും ഒരുമിപ്പിക്കുന്നതായി പാരമ്പര്യം കാണുന്ന ഈ ആചാരത്തിൽ ദമ്പതികൾ പലപ്പോഴും പങ്കെടുക്കാറുണ്ട്. സതിയുടെ ഹൃദയവുമായി ബന്ധമുള്ള ഒരു ശക്തിപീഠമായും പാർവതീക്ഷേത്രം പാരമ്പര്യത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. ശക്തിപീഠത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരണങ്ങൾ വിവിധ സ്രോതസ്സുകളിൽ അല്പം വ്യത്യസ്തമായതിനാൽ, ഇവിടെ പ്രചാരത്തിലുള്ള കഥയെക്കുറിച്ച് ഒരു പ്രാദേശിക പുരോഹിതനോടു ചോദിച്ചറിയുന്നത് നല്ലതാണ്.

ശ്രാവണി മേള

ക്ഷേത്രത്തിലെ വർഷത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ആഘോഷമാണ് ശ്രാവണമാസം മുഴുവൻ നടക്കുന്ന ശ്രാവണി മേള. കിഴക്കൻ ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും വലിയ വാർഷിക തീർഥാടനങ്ങളിലൊന്നാണിത്.

കാൻവരിയകൾ എന്നറിയപ്പെടുന്ന തീർഥാടകർ ബിഹാറിലെ സുൽത്താൻഗഞ്ചിൽനിന്ന് ഗംഗാജലം ശേഖരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് കാവടിയിലെ കുടങ്ങളിൽ ആ വെള്ളവുമായി അവർ ദേവ്ഘറിലേക്കുള്ള ദീർഘമായ പാതയിലൂടെ നടക്കുന്നു. ഈ ദൂരം സാധാരണയായി ഏകദേശം നൂറു കിലോമീറ്ററാണെന്നാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. ബൈദ്യനാഥത്തിലെ ശിവന് അർപ്പിക്കാനാണ് ഈ ജലം കൊണ്ടുപോകുന്നത്. പലരും നഗ്നപാദരായും സംഘങ്ങളായും വഴിയിലുടനീളം ഭക്തിഗാനങ്ങൾ പാടിയുമാണ് യാത്ര ചെയ്യുന്നത്. തീർഥാടനപാതയിലുടനീളം ഭക്ഷണവും വെള്ളവും വിശ്രമസൗകര്യങ്ങളും നൽകാൻ സന്നദ്ധപ്രവർത്തകരുണ്ടാകും.

ഈ യാത്ര നിങ്ങളെ ആകർഷിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിൽ, ശ്രാവണമാസത്തിലെ ജലാഭിഷേകത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഞങ്ങളുടെ മാർഗദർശി വായിക്കുന്നത് നല്ലതാണ്. ഈ ലേഖനത്തിന്റെ അവസാനത്തിലും അതിലേക്കുള്ള ലിങ്ക് നൽകിയിട്ടുണ്ട്. ശിവലിംഗത്തിൽ ഗംഗാജലം അർപ്പിക്കുക എന്നതാണ് ഈ തീർഥാടനത്തിന്റെ കേന്ദ്രം.

ശ്രാവണമാസത്തിൽ തിരക്ക് വളരെ കൂടുതലായതിനാൽ വരികൾ നീളാം; ക്രമീകരണങ്ങൾ ഓരോ വർഷവും മാറുകയും ചെയ്യും. പങ്കെടുക്കാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിൽ, നിലവിലെ സമയക്രമവും ക്ഷേത്രഭരണസമിതിയുടെ നിർദേശങ്ങളും പരിശോധിക്കുക. ചാന്ദ്രകലണ്ടറിനെ ആശ്രയിച്ച് ഓരോ വർഷവും തീയതികൾ മാറുന്നതിനാൽ അവ ഇവിടെ നൽകിയിട്ടില്ല.

നിങ്ങൾ കേട്ടിരിക്കാവുന്ന ഒരു അവകാശവാദം

വൈദ്യനാഥൻ എന്ന പേരിലുള്ള ജ്യോതിർലിംഗവുമായി വിവിധ പാരമ്പര്യങ്ങൾ ബന്ധപ്പെടുത്തുന്ന ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് ബൈദ്യനാഥം. മഹാരാഷ്ട്രയിലെ പർലി, ഹിമാചൽ പ്രദേശിലെ ബൈജ്നാഥ് എന്നിവയുൾപ്പെടെ മറ്റു സ്ഥലങ്ങളും സ്വന്തം പാരമ്പര്യങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഈ പദവി അവകാശപ്പെടുന്നുണ്ട്. പണ്ഡിതരും ഭക്തരും ഏറെക്കാലമായി ഇതു ചർച്ചചെയ്യുന്നു; ഒരൊറ്റ സ്രോതസ്സുകൊണ്ട് തീർപ്പാക്കാവുന്ന വിഷയമല്ല ഇത്. പല തീർഥാടകരും ഇവയിൽ ഒന്നിലധികം ക്ഷേത്രങ്ങൾ സന്ദർശിക്കാറുണ്ട്. മറ്റുള്ളവ തെറ്റാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കാതെതന്നെ, നിങ്ങൾക്ക് അടുപ്പം തോന്നുന്ന ക്ഷേത്രത്തെ ആദരിക്കാം.

ബൈദ്യനാഥ ധാം സന്ദർശിക്കുമ്പോൾ

യാത്രാസംബന്ധമായ വിവരങ്ങൾ മാറാറുണ്ട്. അതിനാൽ ഇതിനെ ഒരു പൊതുമാർഗദർശിയായി കണ്ട്, യാത്രയ്ക്കുമുമ്പ് പ്രാദേശികമായി വിവരങ്ങൾ സ്ഥിരീകരിക്കുക.

• എങ്ങനെ എത്താം. ഝാർഖണ്ഡിലെ സന്താൾ പർഗാന മേഖലയിലാണ് ദേവ്ഘർ. റോഡ്, റെയിൽ സൗകര്യങ്ങൾക്കൊപ്പം ഒരു വിമാനത്താവളവും ഇവിടെയുണ്ട്. ബുക്ക് ചെയ്യുന്നതിനുമുമ്പ് നിലവിലെ യാത്രാസർവീസുകൾ പരിശോധിക്കുക.
• എപ്പോൾ പോകാം. തീർഥാടനത്തിന്റെ ഭക്തിസാന്ദ്രമായ അന്തരീക്ഷം ഏറ്റവും അനുഭവിക്കാനാകുന്നത് ശ്രാവണമാസത്തിലാണ്; തിരക്കും അപ്പോഴാണ് ഏറ്റവും കൂടുതൽ. ശാന്തമായ സന്ദർശനം ആഗ്രഹിക്കുന്ന പലരും മറ്റു മാസങ്ങൾ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു.
• എന്തൊക്കെ കരുതാം. കുടിവെള്ളവും ഗംഗാജലമോ കൂവളയിലയോ പോലുള്ള ലളിതമായ സമർപ്പണവസ്തുക്കളും. പല തീർഥാടകരും പ്രസാദം വീട്ടിലേക്കു കൊണ്ടുപോകാറുണ്ട്. ദേവ്ഘറിലെ പേഡ മധുരപലഹാരം പ്രാദേശികമായി പ്രസിദ്ധമാണ്; എന്നാൽ ലഭ്യതയും ഗുണനിലവാരവും വ്യത്യാസപ്പെടാം.
• വസ്ത്രധാരണം. മാന്യവും സൗകര്യപ്രദവുമായ വസ്ത്രങ്ങളും എളുപ്പത്തിൽ അഴിച്ചുമാറ്റാവുന്ന പാദരക്ഷകളും ധരിക്കുക. ശിവക്ഷേത്രത്തിൽ എന്തു ധരിക്കണം, എന്തൊക്കെ ഒഴിവാക്കണം എന്ന ഞങ്ങളുടെ മാർഗദർശിയിൽ പൊതുവായ മര്യാദകൾ വിശദീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്.
• സമർപ്പണം. പുരോഹിതരുടെയും ക്ഷേത്രജീവനക്കാരുടെയും നിർദേശങ്ങൾ പാലിക്കുക. പണം നൽകിയാൽ വേഗത്തിൽ ദർശനം ഒരുക്കാമെന്നു പറഞ്ഞ് ക്ഷേത്രത്തിനു പുറത്ത് സമീപിക്കുന്നവരോട് ജാഗ്രത പാലിക്കുക. സംശയമുണ്ടെങ്കിൽ ഔദ്യോഗിക കൗണ്ടറുകളിൽ ചോദിച്ചറിയുക.
• ആരോഗ്യവും സുരക്ഷയും. നടത്തവും തിരക്കും ക്ഷീണമുണ്ടാക്കാം. ആരോഗ്യപ്രശ്നങ്ങളുണ്ടെങ്കിൽ, ദീർഘമായ കാൽനട തീർഥാടനത്തിനുമുമ്പ് ഡോക്ടറുമായി ആലോചിച്ച് യാത്ര ആസൂത്രണം ചെയ്യുക.

ബൈദ്യനാഥൻ നൽകുന്നത്

ഈ കഥയ്ക്കുള്ളിൽ ശാന്തമായ ഒരു ചിന്ത ഒളിഞ്ഞിരിപ്പുണ്ട്. രാവണന് ശക്തിയും അറിവും തീവ്രമായ ഭക്തിയുമുണ്ടായിരുന്നു. എന്നിട്ടും സ്വന്തം ആവശ്യങ്ങളുടെ മുറിവുകളുമായി അദ്ദേഹം നിലത്തുവീണു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുന്നിലെത്തുന്ന ശിവൻ ശാസിക്കുന്നില്ല. പകരം സുഖപ്പെടുത്തുന്നു. പിന്നെ ആരാലും കൊണ്ടുപോകപ്പെടാതെ ഭൂമിയിൽത്തന്നെ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നു.

ഒരുപക്ഷേ അതുകൊണ്ടായിരിക്കാം ഇത്രയധികം ആളുകൾ ദേവ്ഘറിലേക്കു നടക്കുന്നത്. തോളിൽ വെള്ളവും ഹൃദയത്തിൽ അതിലും വലിയ ഭാരവുമായാണ് അവർ വരുന്നത്. വഴിയുടെ അറ്റത്ത് ഒരു വൈദ്യൻ കാത്തിരിപ്പുണ്ടെന്ന് പാരമ്പര്യം അവരോടു പറയുന്നു.