ദക്ഷയാഗവും സതിയുടെ ആത്മത്യാഗവും

ദക്ഷനും എഴുന്നേൽക്കാതിരുന്ന ശിവനും

സൃഷ്ടിയുടെ അധിപന്മാരായ പ്രജാപതികളിൽ ഒരാളും സതിയുടെ പിതാവുമായിരുന്നു ദക്ഷൻ. ദേവന്മാർ ആദരിച്ചിരുന്ന, സമൂഹത്തിൽ വലിയ സ്ഥാനമുള്ള വ്യക്തിയായിരുന്നു അദ്ദേഹം. മറ്റുള്ളവരിൽനിന്ന് ബഹുമാനം ഏറ്റുവാങ്ങി ശീലിച്ചയാളുമായിരുന്നു.

സാധാരണ പറയപ്പെടുന്ന കഥയനുസരിച്ച്, ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും ഒത്തുചേർന്ന ഒരു മഹാസഭയിലേക്ക് ദക്ഷൻ കടന്നുവന്നപ്പോൾ എല്ലാവരും അദ്ദേഹത്തെ ആദരിക്കാൻ എഴുന്നേറ്റു. എന്നാൽ മരുമകനായ ശിവൻ ഇരുന്നിടത്തുതന്നെ തുടർന്നു. ചില പതിപ്പുകളിൽ ശിവൻ ധ്യാനത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുകയായിരുന്നു. മറ്റു ചിലതിൽ, ഇത്തരം ഔപചാരികതകൾക്കപ്പുറമായിരുന്നു ശിവന്റെ നില. കാരണം എന്തായിരുന്നാലും, ദക്ഷൻ അതിനെ കടുത്ത അപമാനമായി കണ്ടു.

അന്നുമുതൽ ദക്ഷൻ ആ പക മനസ്സിൽ കൊണ്ടുനടന്നു. മലയിൽ വസിക്കുന്ന, ഭസ്മം ധരിക്കുന്ന, വിചിത്രമായ കൂട്ടാളികളോടൊപ്പം കഴിയുന്ന ഒരാൾക്കാണ് താൻ മകളെ വിവാഹം ചെയ്തുകൊടുത്തത്; ഇപ്പോൾ ആ ഭർത്താവ് തനിക്കുവേണ്ടി എഴുന്നേൽക്കാൻപോലും തയ്യാറല്ല. ശിവൻ ആരെയും അപമാനിക്കാൻ ഉദ്ദേശിച്ചെന്ന് കഥ പറയുന്നില്ല. അഹങ്കാരത്തിന് നിശ്ശബ്ദതയെപ്പോലും അപമാനമാക്കി മാറ്റാനാകുമെന്നാണ് അത് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.

വന്നെത്താത്ത ക്ഷണം

കുറച്ചുകാലത്തിനുശേഷം ദക്ഷൻ ഒരു മഹായാഗം നടത്തുമെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചു. എല്ലാ ദേവന്മാരെയും ഋഷിമാരെയും രാജാക്കന്മാരെയും ക്ഷണിച്ചു. എല്ലാ ആദരാചാരങ്ങളോടെയും ഹവിസ്സുകൾ ഒരുക്കി. ശിവനെയും സതിയെയും മാത്രം മനഃപൂർവം ഒഴിവാക്കി.

ആകാശമാർഗം യാഗത്തിന് പോകുന്ന ദേവന്മാരെ കണ്ടാണ് സതി ഈ സംഗമത്തെക്കുറിച്ച് അറിഞ്ഞത്. പോകണമെന്ന് സതി ആഗ്രഹിച്ചു. സ്വന്തം പിതാവിന്റെ ഭവനമല്ലേ; അമ്മയും സഹോദരിമാരും അവിടെയുണ്ടാകും. സ്വന്തം കുടുംബത്തെ കാണാൻ പോകുന്നതിന് ഒരു ക്ഷണം ആവശ്യമാണെന്ന് സതിക്ക് തോന്നിയില്ല.

ശിവന്റെ ഉപദേശവും സതിയുടെ തീരുമാനവും

പോകരുതെന്ന് ശിവൻ ഉപദേശിച്ചു. കഥയിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിശദീകരണം സൗമ്യവും എന്നാൽ വ്യക്തവുമാണ്: സതിയെ ക്ഷണിച്ചിട്ടില്ല; ക്ഷണമില്ലാതെ ചെന്നാൽ അപമാനം നേരിടേണ്ടിവന്നേക്കാം. അദ്ദേഹം സതിയെ വിലക്കിയില്ല. തനിക്ക് മനസ്സിലായത് പറഞ്ഞുകൊടുത്ത് തീരുമാനം സതിക്കുതന്നെ വിട്ടു.

ഒടുവിൽ സതി പോകാൻ തീരുമാനിച്ചു. നന്ദി ഉൾപ്പെടെയുള്ള തന്റെ ഗണങ്ങളെ ശിവൻ സതിക്കൊപ്പം അയച്ചു.

യാഗശാലയിൽ സംഭവിച്ചത്

അമ്മയും സഹോദരിമാരും സതിയെ സ്നേഹത്തോടെ സ്വീകരിച്ചു. ദക്ഷൻ അങ്ങനെയായിരുന്നില്ല. സഭയ്ക്കുമുന്നിൽ അദ്ദേഹം ശിവനെ നിന്ദിച്ചു. യാഗത്തിലെ ഹവിർഭാഗത്തിൽ ശിവനുവേണ്ടി ഒന്നും നീക്കിവച്ചിരുന്നുമില്ല. സ്വന്തം പിതാവിന്റെ വീട്ടിൽ ഭർത്താവ് അപമാനിക്കപ്പെടുന്നത് കേട്ട സതിക്ക് അത് സഹിക്കാനായില്ലെന്നാണ് പൊതുവേ പറയപ്പെടുന്ന കഥ.

പിതാവിന്റെ വാക്കുകൾക്കെതിരെ സതി പ്രതികരിച്ചു. തുടർന്ന്, താങ്ങാനാകാത്ത ദുഃഖത്തിൽ സതി പ്രാണത്യാഗം ചെയ്തു. മിക്ക പതിപ്പുകളിലും, ബാഹ്യമായ ഏതെങ്കിലും മാർഗത്തിലൂടെയല്ല, സ്വന്തം യോഗശക്തിയിൽനിന്നുള്ള ആന്തരിക അഗ്നിയിലൂടെയാണ് ഇത് സംഭവിക്കുന്നത്. കഥ ഇതിനെ ദൗർബല്യമായല്ല, ഭർത്താവിനോടുള്ള അചഞ്ചലമായ കൂറിന്റെയും പ്രതിഷേധത്തിന്റെയും അന്തിമ പ്രകടനമായാണ് അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. പുരാണങ്ങൾ ഈ സംഭവത്തെ അതീവ ഗൗരവത്തോടെയാണ് സമീപിക്കുന്നത്.

ശിവന്റെ ദുഃഖവും ക്രോധവും

വാർത്ത അറിഞ്ഞപ്പോൾ ശിവൻ തകർന്നുപോയി. ശാന്തനായ ധ്യാനി, ലോകത്തിന്റെ വിഷം പതറാതെ ഏറ്റുവാങ്ങിയ നാഥൻ, ഇത്തവണ വ്യത്യസ്തമായാണ് പ്രതികരിച്ചത്. കഥയിൽ അദ്ദേഹം തന്റെ ജടയിൽനിന്ന് ഒരു കെട്ട് പറിച്ചെടുത്ത് നിലത്തടിക്കുന്നു.

അതിൽനിന്ന് ഉഗ്രവും ഭയാനകവുമായ രൂപത്തിൽ വീരഭദ്രൻ ഉയർന്നുവന്നു; ഒപ്പം ഭദ്രകാളിയും. ശിവൻ അവരെ യാഗശാലയിലേക്ക് അയച്ചു. അവർ യാഗം തകർത്തു. യാഗച്ചടങ്ങുകൾ അലങ്കോലമായി, അതിഥികൾ ചിതറിയോടി, ദക്ഷന്റെ ശിരസ്സ് ഛേദിക്കപ്പെട്ടു.

പാരമ്പര്യം ഇതിനെ ശിവന്റെ രൗദ്രഭാവമായി ഓർക്കുന്നു. എന്നാൽ അതിനുശേഷം അദ്ദേഹം ചെയ്യുന്നതും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്.

ക്രോധത്തിനുശേഷമുള്ള കരുണ

ഭയവിഹ്വലരായ ദേവന്മാർ ശിവനെ സമീപിച്ച് ദക്ഷനോട് ക്ഷമിക്കണമെന്നും യാഗം പൂർത്തിയാക്കാൻ അനുവദിക്കണമെന്നും അപേക്ഷിച്ചു. ഒടുവിൽ ശിവൻ സമ്മതിച്ചു. ഏറ്റവും പരിചിതമായ കഥാരൂപത്തിൽ, ദക്ഷന്റെ സ്വന്തം ശിരസ്സ് കണ്ടെത്താനാകാത്തതിനാൽ ആടിന്റെ തല ഘടിപ്പിച്ച് അദ്ദേഹത്തെ ജീവിപ്പിക്കുന്നു. യാഗം പൂർത്തിയായി. അഹങ്കാരം ശമിച്ച ദക്ഷൻ, താൻ ആരെയാണ് അപമാനിച്ചതെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ശിവനെ വണങ്ങി.

കഥയിലെ ഈ ഭാഗം എളുപ്പം മറന്നുപോകാറുണ്ട്. ക്രോധം യഥാർഥമായിരുന്നു; കരുണയും അതുപോലെതന്നെ. ശിവനിൽ ഇവ രണ്ടും ഒരിക്കലും ഏറെ അകലെയല്ല.

ശിവനും സതിയുടെ ശരീരവും

എന്നാൽ ശിവന് തന്റെ ദുഃഖം വിട്ടൊഴിയാനായില്ല. പല കഥാരൂപങ്ങളിലും, സതിയുടെ ശരീരം താഴെവയ്ക്കാൻ കഴിയാതെ അദ്ദേഹം അതും വഹിച്ച് ലോകമെങ്ങും അലഞ്ഞുനടക്കുന്നു. ആ ദുഃഖം അത്ര വലുതായിരുന്നു; അതിന്റെ ഭാരം ലോകത്തിനുതന്നെ അനുഭവപ്പെട്ടുതുടങ്ങി.

ഇതിന് അറുതിവരുത്താൻ വിഷ്ണു തന്റെ ചക്രം ഉപയോഗിച്ച് സതിയുടെ ശരീരം ക്രമേണ ഖണ്ഡിച്ചതായി പറയപ്പെടുന്നു. ശരീരഭാഗങ്ങൾ ദേശത്തിന്റെ പല ഇടങ്ങളിലായി വീണു. ഓരോ ഇടവും ദേവിയുടെ ഇരിപ്പിടമായ ശക്തിപീഠം എന്ന പുണ്യസ്ഥാനമായി മാറി. അവയുടെ എണ്ണത്തെക്കുറിച്ച് പാരമ്പര്യങ്ങളിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട്; 51, 108 എന്നിവ സാധാരണ പറയപ്പെടുന്ന എണ്ണങ്ങളാണ്. ഇതിനുശേഷമാണ് ശിവൻ ദീർഘമായ ധ്യാനത്തിലേക്ക് പിൻവാങ്ങിയത്. പിന്നീട് ദേവന്മാർക്ക് ആ ധ്യാനം അവസാനിപ്പിക്കേണ്ടിവന്നു. ഈ തുടർച്ചയാണ് കാമദേവന്റെയും പാർവതിയുടെയും കഥയിലേക്ക് നയിക്കുന്നത്.

സതി മടങ്ങിവരുന്നു

ഈ കഥ നഷ്ടത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. പർവതരാജനായ ഹിമവാന്റെയും മേനയുടെയും മകളായി സതി പാർവതിയെന്ന പേരിൽ വീണ്ടും ജനിച്ചു. കുട്ടിക്കാലംമുതലേ പാർവതിയുടെ മനസ്സ് ശിവനിലേക്ക് ആകർഷിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. ശിവനെ ഭർത്താവായി ലഭിക്കാൻ പാർവതി ദീർഘകാലം തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചു. ശിവൻ, പാർവതി, ഗണേശൻ, കാർത്തികേയൻ എന്നിവരുടെ കുടുംബകഥകളിൽ ആഘോഷിക്കപ്പെടുന്നത് ഈ രണ്ടാം സമാഗമമാണ്.

കഥയുടെ ഓർമ നിലനിൽക്കുന്ന ഇടങ്ങൾ

ഉത്തരാഖണ്ഡിലെ ഹരിദ്വാറിനടുത്തുള്ള കൻഖലിലാണ് യാഗം നടന്നതെന്നാണ് പാരമ്പര്യവിശ്വാസം. അവിടെയാണ് ദക്ഷേശ്വർ മഹാദേവ ക്ഷേത്രം നിലകൊള്ളുന്നത്. ഗംഗാതീരത്തുള്ള ശാന്തമായ ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് ശ്രാവണമാസത്തിൽ, ഭക്തർ ദർശനത്തിനെത്തുന്നു. പ്രാദേശിക പാരമ്പര്യം ക്ഷേത്രത്തെ ഈ കഥയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. യാഗം നടന്ന കൃത്യസ്ഥലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിശ്വാസവും ആ പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.

ഉപഭൂഖണ്ഡമെങ്ങുമുള്ള ശക്തിപീഠങ്ങളും തീർഥാടനകേന്ദ്രങ്ങളാണ്. അവയിൽ ഓരോന്നിന്റെയും പവിത്രതയ്ക്ക് ആധാരമാകുന്നത് സതിയുടെ കഥയാണ്.

പേരിനെക്കുറിച്ച് ഒരു കുറിപ്പ്

ഈ കഥയിൽ "സതി" എന്നത് ഒരു ദേവിയുടെ പേരാണ്. "നല്ലവൾ" അഥവാ "സത്യനിഷ്ഠയുള്ളവൾ" എന്നാണ് അതിന്റെ അർഥം. പിൽക്കാലത്ത് ഇതേ പേരിൽ അറിയപ്പെട്ട ആചാരവുമായി ഇതിന് ബന്ധമില്ല. അത്തരമൊരു ആചാരത്തിനും മാതൃകയായി ഈ കഥ ഒന്നും നിർദേശിക്കുന്നില്ല. ഇവ രണ്ടും കൂട്ടിക്കുഴയ്ക്കുന്നത് കേൾക്കാനിടയായാൽ ഓർക്കുക: സതിയുടെ കഥ ഒരു ദേവിയെയും അവരുടെ ഭർത്താവിനെയും കുറിച്ചുള്ള പുരാണകഥയാണ്; മനുഷ്യർ അനുകരിക്കേണ്ട പെരുമാറ്റമാതൃകയല്ല.

കഥ നൽകുന്ന പാഠങ്ങൾ

പലരും ഈ കഥയെ അഹങ്കാരത്തിനെതിരെയുള്ള മുന്നറിയിപ്പായി വായിക്കുന്നു. ഒരു നിശ്ശബ്ദതയാൽ മുറിവേറ്റ ദക്ഷന്റെ അഹന്ത വളർന്നുവളർന്ന് കുടുംബത്തിന്റെ സമാധാനം തകർത്തു. ദേവന്മാരെ ആദരിക്കാനുദ്ദേശിച്ച യാഗം, അവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനെ അപമാനിക്കുന്ന ചടങ്ങായി മാറി.

സ്നേഹത്തെയും ആദരത്തെയും കുറിച്ചും ഈ കഥ ചിലത് പറയുന്നു. ഭർത്താവിനോട് കാട്ടിയ പെരുമാറ്റമാണ് സതിയെ ദുഃഖിപ്പിച്ചത്. സതിയെ നഷ്ടപ്പെട്ട സാഹചര്യമാണ് ശിവനെ ക്രുദ്ധനാക്കിയത്. ഈ രണ്ടു വികാരങ്ങളെയും യഥാർഥവും മനസ്സിലാക്കാവുന്നതുമായാണ് കഥ കാണുന്നത്. എന്നാൽ ഒന്നിനെയും കഥയുടെ അവസാനവാക്കായി അത് അവതരിപ്പിക്കുന്നില്ല.

വീണ്ടെടുപ്പിനെക്കുറിച്ചും ഇത് പറയുന്നു. ഉഗ്രകോപത്തിനുപിന്നാലെയും കരുണയെത്തുന്നു; ദക്ഷനുപോലും ജീവൻ തിരികെ ലഭിക്കുന്നു; സതിയും പുതിയൊരു രൂപത്തിൽ മടങ്ങിവരുന്നു. അപമാനത്തിൽ തുടങ്ങി മരണത്തിലൂടെ കടന്നുപോകുന്ന ഒരു കഥയിൽ, ഇത് ചെറിയ പ്രത്യാശയല്ല.