ശിവനും താണ്ഡവവും: സംഹാരത്തിന്റെയും സൃഷ്ടിയുടെയും നൃത്തം

രണ്ട് നൃത്തങ്ങൾ, ഒരേ നർത്തകൻ

പാരമ്പര്യത്തിൽ ഒന്നിലധികം താണ്ഡവങ്ങളെക്കുറിച്ചു പറയുന്നുണ്ട്. പ്രധാനമായും രണ്ടു രീതിയിലാണ് ഈ പേര് ഉപയോഗിക്കുന്നത്.

ആദ്യത്തേത് ഉഗ്രമായ രുദ്രതാണ്ഡവമാണ്, പ്രളയത്തിന്റെ നൃത്തം. ഈ രൂപത്തിൽ ശിവൻ അതിശക്തമായി നൃത്തം ചെയ്യുന്നു; ആ നൃത്തം നടക്കുന്ന ലോകം അവസാനത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നു. സംഹരിക്കുന്ന, കാലം പൂർത്തിയായതിനെ നീക്കം ചെയ്യുന്ന ദേവന്റെ നൃത്തമാണത്.

രണ്ടാമത്തേത് ആനന്ദതാണ്ഡവമാണ്, ആനന്ദത്തിന്റെ നൃത്തം. പ്രസിദ്ധമായ വെങ്കലശില്പങ്ങളിൽ കാണുന്നത് ഈ രൂപമാണ്. അതിൽ ലാവണ്യവും സന്തുലിതാവസ്ഥയും ശാന്തതയും നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു. സൃഷ്ടിയുടെയും സ്ഥിതിയുടെയും മോചനത്തിന്റെയും നൃത്തമാണിത്; എല്ലാം ഒരൊറ്റ ഭാവത്തിൽ ഒത്തുചേരുന്നു.

ഇവ രണ്ടും പരസ്പരവിരുദ്ധമല്ല. ഒരേ നർത്തകനാണ് രണ്ടും അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. അവസാനങ്ങളും തുടക്കങ്ങളും ഒരേ ചലനത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളാണെന്നാണ് പലരും ഇതിൽനിന്നു മനസ്സിലാക്കുന്നത്.

താണ്ഡവം എന്ന വാക്കിനെക്കുറിച്ചും ഒന്നു പറയാം. ചില പാരമ്പര്യങ്ങൾ ഈ പദത്തെ ശിവന്റെ അനുചരനായ തണ്ഡുവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. നാടകത്തെയും നൃത്തത്തെയും കുറിച്ചുള്ള പ്രാചീനഗ്രന്ഥമായ നാട്യശാസ്ത്രത്തിന്റെ രചയിതാവ് ഭരതമുനിക്ക് ഈ നൃത്തം പഠിപ്പിച്ചുകൊടുത്തത് തണ്ഡുവാണെന്നു പറയപ്പെടുന്നു. ശിവനും ശാസ്ത്രീയകലകളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ പാരമ്പര്യം വിശദീകരിക്കുന്നത് ഇങ്ങനെയാണ്; എങ്കിലും വിവരണങ്ങളിൽ വ്യത്യാസങ്ങളുണ്ട്.

കാട്ടിലെ മുനിമാരുടെ കഥ

ഈ നൃത്തത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമായ കഥകളിലൊന്ന് തുടങ്ങുന്നത് ദാരുകാവനം എന്ന കാട്ടിലാണ്. അവിടെ ഒരു കൂട്ടം മുനിമാർ തങ്ങളുടെ പാണ്ഡിത്യത്തിലും അനുഷ്ഠാനങ്ങളുടെ ശക്തിയിലും അഭിമാനംകൊണ്ട് ജീവിച്ചിരുന്നു. ലഭ്യമായ കഥാപതിപ്പുകൾ പ്രകാരം, അനുഷ്ഠാനങ്ങൾ മാത്രം മതിയെന്നും ചട്ടങ്ങൾക്കു പുറത്തു സഞ്ചരിക്കുന്ന ഒരു ദേവനെ തങ്ങൾക്ക് ആവശ്യമില്ലെന്നും അവർ വിശ്വസിച്ചിരുന്നു.

അസാധാരണമായ ഒരു വേഷത്തിൽ ശിവൻ ആ കാട്ടിലെത്തി: അതീവ സുന്ദരനായ ഒരു ഭിക്ഷാടകനായി. കൂടെയുണ്ടായിരുന്ന രൂപം മോഹിനീവേഷത്തിലുള്ള വിഷ്ണുവാണെന്നാണ് പല വിവരണങ്ങളിലും പറയുന്നത്. മുനിമാരും അവരുടെ പത്നിമാരും അസ്വസ്ഥരായി; മുനിമാർക്ക് കോപം വന്നു. അനുഷ്ഠാനങ്ങളിലൂടെ അവർ അപകടകാരികളായ ജീവികളെ സൃഷ്ടിച്ച് ആ അപരിചിതനെതിരെ അയച്ചു: ഒരു കടുവ, ഒരു സർപ്പം, കുള്ളനെപ്പോലുള്ള ഉഗ്രനായ ഒരു ജീവി.

ശിവൻ ഒട്ടും കുലുങ്ങിയില്ല. കടുവയുടെ തോൽ വസ്ത്രമാക്കി ധരിക്കുകയും സർപ്പത്തെ ആഭരണമായി കഴുത്തിൽ ചുറ്റുകയും ചെയ്തു. അവസാനത്തെ ജീവിയെ അതിന്റെ മുതുകിൽ ചവിട്ടി കീഴടക്കി. അപസ്മാരൻ എന്നും തമിഴ് പാരമ്പര്യത്തിൽ മുയലകൻ എന്നും ഈ രൂപത്തെ വിളിക്കാറുണ്ട്. പിന്നെ അതിന്മേൽ നിന്നുകൊണ്ട് ശിവൻ നൃത്തമാടാൻ തുടങ്ങി.

മുനിമാർ നോക്കിനിന്നു; അവരുടെ അഹങ്കാരം അലിഞ്ഞുപോയി. അദ്ദേഹം ആരാണെന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞ അവർ അദ്ദേഹത്തെ വണങ്ങി.

ഗ്രന്ഥത്തിനും പ്രദേശത്തിനും അനുസരിച്ച് കഥയുടെ വിശദാംശങ്ങൾ മാറുന്നു. ചില പതിപ്പുകളിൽ ഈ കൂടിക്കാഴ്ച കൂടുതൽ ലീലാമയമാണ്; മറ്റുചിലതിൽ കൂടുതൽ ഉഗ്രവും. എന്നാൽ കാതൽ ഒന്നുതന്നെ: അഹങ്കാരത്തെ ദേവൻ നേരിട്ടത് വാദത്തിലൂടെയല്ല, നൃത്തത്തിലൂടെയാണ്.

കാൽക്കീഴിൽ ആരാണ്?

ശിവന്റെ വലതുകാൽക്കീഴിലെ ചെറിയ രൂപം ഈ ശില്പത്തിൽ ഏറ്റവുമധികം ചർച്ച ചെയ്യപ്പെടുന്ന വിശദാംശങ്ങളിലൊന്നാണ്. സാധാരണയായി അതിനെ അപസ്മാരൻ അഥവാ മുയലകൻ എന്നു വിളിക്കുന്നു. പല വ്യാഖ്യാനങ്ങളിലും അത് അജ്ഞാനത്തെയോ വിസ്മൃതിയെയോ അഹങ്കാരത്തെയോ സൂചിപ്പിക്കുന്നു: ഇടുങ്ങിയ ഒരു സ്വത്വബോധത്തിൽ മുറുകെപ്പിടിക്കുന്ന നമ്മുടെ ഉള്ളിലെ അംശത്തെ.

ശ്രദ്ധേയമായ കാര്യം, ശിവൻ ആ രൂപത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നില്ല എന്നതാണ്. അദ്ദേഹം അതിന്മേൽ മൃദുവായി ചവിട്ടിനിൽക്കുന്നു. അതിനു മുകളിൽ നൃത്തം തുടരുന്നു.

വിവിധ ആചാര്യന്മാരിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്ത വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ നിങ്ങൾ കേട്ടേക്കാം. അജ്ഞാനത്തെ കീഴടക്കണമെന്നതിന് ചിലർ ഊന്നൽ നൽകുന്നു. അതിനെ ചവിട്ടിയരയ്ക്കുകയല്ല, നിയന്ത്രണത്തിൽ നിർത്തുകയാണെന്ന് മറ്റുചിലർ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു. രണ്ടു വ്യാഖ്യാനങ്ങളും പാരമ്പര്യത്തിലുണ്ട്; ഒന്നിൽ മാത്രം മുറുകെപ്പിടിക്കാതിരിക്കുന്നത് സഹായകരമാണ്.

രൂപത്തിലെ അർഥങ്ങൾ

ദക്ഷിണേന്ത്യയിലെ ചോളകാലവുമായി പലപ്പോഴും ബന്ധപ്പെടുത്തുന്ന പരമ്പരാഗത വെങ്കല നടരാജശില്പം സൂക്ഷ്മവിശദാംശങ്ങൾ നിറഞ്ഞതാണ്. അതിന്റെ ഓരോ ഭാഗത്തും അർഥമുണ്ടെന്ന് പല ആചാര്യന്മാരും വിശദീകരിക്കുന്നു. പൊതുവായി കാണുന്ന ഒരു വ്യാഖ്യാനം ഇതാ. വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ വ്യത്യാസപ്പെടുമെന്നത് ഓർക്കുക.

• മുകളിലെ വലതുകൈയിലെ ഡമരു. ഈ ചെറിയ വാദ്യത്തെ സൃഷ്ടിയുടെ നാദവുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തുന്നു. ഡമരുവിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഞങ്ങളുടെ പാഠം ഇത് വിശദമായി പരിശോധിക്കുന്നു.
• മുകളിലെ ഇടതുകൈയിലെ അഗ്നി. സംഹാരവുമായി, എല്ലാം നീക്കം ചെയ്യുന്ന ശക്തിയുമായി, അഗ്നിയെ ബന്ധപ്പെടുത്തുന്നു. എതിർവശത്തെ ഡമരുവിനൊപ്പം അത് സമതുലിതാവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
• ഉയർത്തിയ കൈപ്പത്തി, അഭയമുദ്ര. "ഭയപ്പെടേണ്ട" എന്ന് അർഥമാക്കുന്ന മുദ്രയിൽ താഴത്തെ വലതുകൈ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ചിരിക്കുന്നു.
• ഉയർത്തിയ പാദത്തിലേക്കു ചൂണ്ടുന്ന താഴ്ത്തിയ കൈ. താഴത്തെ ഇടതുകൈ ഉയർത്തിയ ഇടതുപാദത്തിലേക്കു ചൂണ്ടുന്നു. ആ പാദത്തെ മോചനത്തിന്റെയും അഭയത്തിന്റെയും അടയാളമായി കാണുന്നു.
• അഗ്നിവലയം. നർത്തകനെ ചുറ്റിയുള്ള തീനാളങ്ങളുടെ വലയത്തെ ചലിക്കുന്ന പ്രപഞ്ചമായി കാണുന്നു: നൃത്തം നടക്കുന്ന, മാറ്റങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ലോകമായി.
• പാറിപ്പറക്കുന്ന ജടകൾ. ജടകൾ പുറത്തേക്കു പാറുന്നു; പല ശില്പങ്ങളിലും അവയ്ക്കിടയിൽ ഗംഗാനദിയെ കാണാം. ചന്ദ്രക്കലയും അവിടെയുണ്ട്.
• ശാന്തമായ മുഖം. മുഖഭാവം ശ്രദ്ധിക്കുക. കൈകാലുകൾ ചലിക്കുമ്പോഴും മുഖം നിശ്ചലമാണ്.

ഈ അവസാനത്തെ വിശദാംശമാണ് ആളുകളുടെ ഓർമയിൽ തങ്ങിനിൽക്കാറുള്ളത്. ശരീരം മുഴുവൻ ചലനത്തിലാണ്; മുഖം ശാന്തതയിലും.

ചിദംബരം: ശിവനൃത്തത്തിന്റെ ഭവനമെന്നു വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ഇടം

തമിഴ് പാരമ്പര്യത്തിൽ ശിവന്റെ നൃത്തവേദി തമിഴ്‌നാട്ടിലെ ചിദംബരമാണ്. അവിടെ ശിവനെ നടരാജനായി ആരാധിക്കുന്നു. ദക്ഷിണേന്ത്യയിൽ ഏറ്റവും പവിത്രമായി കരുതപ്പെടുന്ന ക്ഷേത്രങ്ങളിലൊന്നാണ് അവിടത്തേത്. പ്രാദേശിക പാരമ്പര്യമനുസരിച്ച്, പതഞ്ജലി, വ്യാഘ്രപാദൻ എന്നീ രണ്ടു മുനിമാർ പ്രപഞ്ചനൃത്തം കാണാൻ പ്രാർഥിച്ചു. അവരുടെ ആഗ്രഹം സഫലമാക്കി ശിവൻ അവിടെ അവർക്കായി നൃത്തമാടി.

ശിവന്റെ വ്യത്യസ്ത നൃത്തങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അഞ്ചു സഭകളിൽ ഒന്നുകൂടിയാണ് ചിദംബരം. ചിദംബരത്തെ സഭ കനകസഭ, അഥവാ സ്വർണസഭ, എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ഈ ക്ഷേത്രത്തെക്കുറിച്ച് പിന്നീട് ഒരു ലേഖനത്തിൽ എഴുതാം.

ഒരു നൃത്തം, പല വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ

ഈ രൂപത്തിൽ ആളുകൾ പലതരം അർഥങ്ങൾ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്.

• ലോകത്തിന്റെ ഓരോ ചലനത്തിലും സന്നിഹിതനായ, തങ്ങൾക്ക് സമീപിക്കാവുന്ന ഭഗവാനെ ഭക്തർ കാണുന്നു.
• നർത്തകർ തങ്ങളുടെ കലയുടെ ഉറവിടം കാണുന്നു. പല ശാസ്ത്രീയനൃത്തകലാകാരന്മാരും നടരാജനെ വണങ്ങിയാണ് അഭ്യാസം ആരംഭിക്കുന്നത്.
• തത്ത്വചിന്തകർ അനിത്യതയുടെ ഒരു ചിത്രം കാണുന്നു. എല്ലാം ഉദയം ചെയ്യുന്നു, കുറച്ചുകാലം നിലനിൽക്കുന്നു, പിന്നെ ലയിക്കുന്നു. ഇതിനെല്ലാം പിന്നിൽ ഒരു നിശ്ചലതയുമുണ്ട്.
• നിശ്ചലമല്ലാതെ നിരന്തരം ചലിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ചിത്രമെന്ന നിലയിൽ ശാസ്ത്രജ്ഞരും എഴുത്തുകാരും ഇതിൽ ആകൃഷ്ടരായിട്ടുണ്ട്.

ഈ വ്യാഖ്യാനങ്ങളൊന്നും മറ്റുള്ളവയെ തള്ളിക്കളയുന്നില്ല. ഒരേ രൂപത്തെ നോക്കിക്കാണാനുള്ള വ്യത്യസ്ത വഴികളാണവ.

കഥയുടെ ഉള്ളടക്കം

ഒന്ന് നശിക്കുന്നു, മറ്റൊന്ന് സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു, ഇവ രണ്ടും വേറിട്ടതാണ് എന്നിങ്ങനെ വ്യക്തമായി വേർതിരിച്ച ഒരു കഥയാണ് നാം പലപ്പോഴും ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. താണ്ഡവം അതിന് ഇടം നൽകുന്നില്ല. ഡമരുവിനെയും അഗ്നിയെയും അത് ഒരേ ശരീരത്തിൽ, ഒരേ നിമിഷത്തിൽ ചേർത്തുവയ്ക്കുന്നു.

ഒരു ജോലി, ഒരു ബന്ധം, ജീവിതത്തിലെ ഒരു ഘട്ടം എന്നിങ്ങനെ പ്രധാനപ്പെട്ട എന്തിന്റെയെങ്കിലും അവസാനം അനുഭവിച്ചവർക്ക് ആശ്വാസം നൽകുന്ന ചിത്രമാണത്. അവസാനവും തുടക്കവും രണ്ടു വേറിട്ട സംഭവങ്ങളല്ല. ഒരേ ചലനത്തിന്റെ രണ്ടു വശങ്ങളാണ് അവ. അതിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ ഇളകാത്ത ഒരു നിശ്ചലതയുണ്ട്.

അടുത്ത തവണ ഈ നൃത്തരൂപം കാണുമ്പോൾ ആദ്യം മുഖത്തേക്കു നോക്കുക. പിന്നെ പാദങ്ങളിലേക്കും.