ദ്വാരകയിലെ നാഗേശ്വർ ക്ഷേത്രം: കടലോരത്തെ ജ്യോതിർലിംഗം

എവിടെയാണ്

ഗുജറാത്തിലെ ദേവഭൂമി ദ്വാരക ജില്ലയിലാണ് നാഗേശ്വർ. ദ്വാരക പട്ടണത്തിൽനിന്ന് വാഹനത്തിൽ അൽപദൂരം യാത്ര ചെയ്താൽ ഇവിടെയെത്താം. സാധാരണ വിവരണങ്ങൾ അനുസരിച്ച് ഏകദേശം പതിനഞ്ച് മുതൽ ഇരുപത് കിലോമീറ്റർ വരെയാണ് ദൂരം. ഓഖയിലേക്കുള്ള പാതയിലാണ് ക്ഷേത്രം. പാരമ്പര്യമായി കൃഷ്ണനുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തിയിട്ടുള്ള ബേട്ട് ദ്വാരക ദ്വീപിലേക്കുള്ള ബോട്ടുകൾ പുറപ്പെടുന്നത് ഓഖയിൽനിന്നാണ്.

അതുകൊണ്ടുതന്നെ പല തീർഥാടകരും ദ്വാരകയിലെ മറ്റു പുണ്യസ്ഥാനങ്ങൾ സന്ദർശിക്കുന്നതിനൊപ്പം നാഗേശ്വറിലും എത്തുന്നു. ദ്വാരകാധീശ ക്ഷേത്രവും ബേട്ട് ദ്വാരകയും പലപ്പോഴും ഈ യാത്രയിൽ ഉൾപ്പെടാറുണ്ട്. പാരമ്പര്യത്തിലെ നാല് മഹാതീർഥാടന കേന്ദ്രങ്ങളായ ചാർ ധാമിൽ ഒന്നാണ് ദ്വാരക. അതിനാൽ ഇന്ത്യയുടെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽനിന്ന് ഇവിടെ സന്ദർശകരെത്തുന്നു.

പേരിന്റെ അർഥം

നാഗ്നാഥ് എന്നും നാഗേശ്വര എന്നും എഴുതപ്പെടുന്ന നാഗേശ്വർ എന്ന പേര്, സർപ്പം എന്നർഥമുള്ള നാഗം, നാഥൻ എന്നർഥമുള്ള ഈശ്വരൻ എന്നീ വാക്കുകളിൽനിന്നാണ് ഉണ്ടായത്. ശിവന്റെ കഴുത്തിലെ പാമ്പിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഞങ്ങളുടെ പാഠത്തിൽ വിശദീകരിക്കുന്നതുപോലെ, ശിവൻ സർപ്പങ്ങളെ ആഭരണങ്ങളായി ധരിക്കുന്നു. അതിനാൽ സർപ്പങ്ങളുടെ നാഥന്റെ പേരിലുള്ള ഒരു ജ്യോതിർലിംഗത്തിന് ഈ പാരമ്പര്യത്തിൽ സ്വാഭാവികമായ സ്ഥാനമുണ്ട്.

ക്ഷേത്രത്തിൽ ദേവിയെ നാഗേശ്വരി എന്ന പേരിലാണ് ആരാധിക്കുന്നത്. സർപ്പഭയത്തിൽനിന്നും വിഷത്തിൽനിന്നുമുള്ള സംരക്ഷണവുമായി ഈ പേര് പാരമ്പര്യമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇത് വിശ്വാസത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. ആർക്കെങ്കിലും പാമ്പുകടിയേറ്റാൽ ഉടൻ ആശുപത്രിയിലെത്തണം; ആചാരങ്ങളെ ആശ്രയിച്ച് ചികിത്സ വൈകിക്കരുത്.

സുപ്രിയന്റെയും ദാരുകന്റെയും ഐതിഹ്യം

ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമായ കഥ ശിവപുരാണത്തിൽനിന്നുള്ളതാണ്. അതിന്റെ വിവിധ രൂപങ്ങളിൽ വിശദാംശങ്ങൾ വ്യത്യസ്തമാണ്.

സാധാരണയായി പറയപ്പെടുന്ന കഥയനുസരിച്ച്, പാർവതിയിൽനിന്ന് വരം നേടിയ ദാരുകി എന്നൊരു രാക്ഷസി ഉണ്ടായിരുന്നു. ഭർത്താവായ ദാരുകനൊപ്പം അവൾ ദാരുകാവനം എന്ന കാട്ടിൽ താമസിച്ചിരുന്നു. ദാരുകി പോകുന്നിടത്തേക്കെല്ലാം ആ വനവും നീങ്ങുമായിരുന്നുവെന്നാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. ഇരുവരും ചുറ്റുമുള്ള ജനങ്ങളെ ഭയപ്പെടുത്തി ജീവിച്ചു.

ശിവഭക്തനായ സുപ്രിയൻ എന്ന വ്യാപാരി വള്ളത്തിൽ യാത്ര ചെയ്യുമ്പോൾ രാക്ഷസർ അദ്ദേഹത്തെയും മറ്റുള്ളവരെയും പിടികൂടി ദാരുകാവനത്തിൽ തടവിലാക്കി. തടവറയിലും സുപ്രിയൻ ആരാധന തുടർന്നു. "ഓം നമഃ ശിവായ" എന്ന് ജപിക്കാൻ അദ്ദേഹം മറ്റു തടവുകാരെ പഠിപ്പിച്ചു. അവരും അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം ജപിക്കാൻ തുടങ്ങി.

ഇതറിഞ്ഞ ദാരുകൻ കോപാകുലനായി സുപ്രിയനെ കൊല്ലാനെത്തി. സഹായത്തിനായി സുപ്രിയൻ ശിവനോട് പ്രാർഥിച്ചു. കഥയനുസരിച്ച്, ദിവ്യായുധമേന്തിയ ശിവൻ ഭൂമിയിൽനിന്ന് ലിംഗരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട് രാക്ഷസരെ പരാജയപ്പെടുത്തി. തുടർന്ന് നാഗേശ്വരനായി അവിടെ കുടികൊണ്ടു.

പാർവതി വഹിച്ച പങ്കിനെക്കുറിച്ചും ദാരുകിക്കും വനത്തിനും പിന്നീട് എന്തു സംഭവിച്ചു എന്നതിനെക്കുറിച്ചും കഥാരൂപങ്ങൾ തമ്മിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട്. ചിലതിൽ ദാരുകിയെ കൊല്ലാതെ വിടുന്നു; മറ്റു ചിലതിൽ ഭക്തർ സുരക്ഷിതരായിരിക്കണം എന്ന വ്യവസ്ഥയിൽ അവിടെ തുടരാൻ അനുവദിക്കുന്നു. ഇതിനെ മാറ്റമില്ലാത്ത ഒരൊറ്റ പാഠമായി കാണാതെ, ഇന്നും ജീവിക്കുന്ന ഒരു പാരമ്പര്യമായി കാണുക.

തടവിലായിട്ടും പ്രാർഥന നിർത്താത്ത ഒരാളുടെ ചിത്രവും ഏറ്റവും ദുഷ്കരമായ സാഹചര്യങ്ങളിലും ഭക്തി തുടരാനാകുമെന്ന ആശയവുമാണ് പല വായനക്കാരും ഈ കഥയിൽനിന്ന് ഉൾക്കൊള്ളുന്നത്.

ക്ഷേത്രവും പ്രതിമയും

പ്രവേശനകവാടത്തിനടുത്തുള്ള, ഇരിക്കുന്ന രൂപത്തിലുള്ള കൂറ്റൻ ശിവപ്രതിമയാണ് സന്ദർശകർ ആദ്യം ശ്രദ്ധിക്കുന്നത്. സാധാരണ വിവരണങ്ങൾ അനുസരിച്ച് ഏകദേശം എൺപത് അടി ഉയരമുള്ള ഈ പ്രതിമ അടുത്ത ദശകങ്ങളിൽ നിർമിച്ചതാണ്. കുറച്ചു ദൂരെനിന്നുതന്നെ ഇത് കാണാം. അകത്തേക്കു കടക്കുന്നതിനുമുമ്പ് പലരും ചിത്രങ്ങളെടുക്കാൻ ഇവിടെ നിൽക്കാറുണ്ട്.

ക്ഷേത്രം ലളിതമാണ്. അകത്തെ ശിവലിംഗം ഇരുണ്ട നിറത്തിലുള്ള കല്ലുകൊണ്ടുള്ളതും ചുറ്റും ഒരു വളയമുള്ളതുമാണെന്ന് വിവരിക്കപ്പെടുന്നു. പ്രാദേശിക പാരമ്പര്യമനുസരിച്ച് ഇത് തെക്കോട്ട് അഭിമുഖമായിരിക്കുന്നു; ഇത് അസാധാരണമാണ്. ഇവിടെ പല രൂപങ്ങളിൽ പറയപ്പെടുന്ന ഒരു കഥയനുസരിച്ച്, പ്രാർഥിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ഭക്തനായ സന്ത് നാമദേവനോട് മാറിനിൽക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടപ്പോൾ, അദ്ദേഹത്തിന് ഇടം നൽകാനായി ശിവലിംഗം തെക്കോട്ട് തിരിഞ്ഞു. ഇത്തരം പല കഥകളെയുംപോലെ ഇതിന്റെ വിവരണങ്ങളിലും വ്യത്യാസമുണ്ട്. അതിനാൽ ഇതിനെ പ്രാദേശിക ഐതിഹ്യമായി കാണുന്നതാണ് ഉചിതം.

ഭക്തർ സാധാരണയായി ജലവും പൂക്കളും സമർപ്പിക്കുന്നു. ചിലർ അഭിഷേകവും നടത്തുന്നു. ചട്ടങ്ങൾ മാറാം എന്നതിനാൽ ഏതൊക്കെ സമർപ്പണങ്ങൾ അനുവദനീയമാണെന്നും എന്ത് വസ്ത്രം ധരിക്കണമെന്നും ക്ഷേത്രജീവനക്കാരോട് ചോദിച്ച് ഉറപ്പാക്കുക.

മറ്റു സ്ഥലങ്ങളും ഉന്നയിക്കുന്ന അവകാശവാദം

ഒന്നിലധികം സ്ഥലങ്ങൾ അവകാശവാദം ഉന്നയിക്കുന്ന ജ്യോതിർലിംഗങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് നാഗേശ്വർ എന്ന് അറിഞ്ഞിരിക്കേണ്ടതുണ്ട്. മറ്റു രണ്ട് സ്ഥലങ്ങളുടെ പേരുകളും പതിവായി പറയപ്പെടുന്നു: മഹാരാഷ്ട്രയിലെ ഹിംഗോളിയിലുള്ള ഔന്ധ നാഗ്നാഥും ഉത്തരാഖണ്ഡിലെ അൽമോറയ്ക്കടുത്തുള്ള ജാഗേശ്വറും. ഓരോന്നിനും സ്വന്തം ഭക്തരും പാരമ്പര്യങ്ങളുമുണ്ട്. പണ്ഡിതർ ഏറെക്കാലമായി ഈ വിഷയം ചർച്ച ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിലും അന്തിമമായ അഭിപ്രായസമന്വയം ഉണ്ടായിട്ടില്ല. പല തീർഥാടകരും ഒന്നിലധികം സ്ഥലങ്ങൾ സന്ദർശിക്കുന്നു. മറ്റു ക്ഷേത്രങ്ങളുടെ അവകാശവാദങ്ങൾ തെറ്റാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കാതെതന്നെ, നിങ്ങളുടെ മുന്നിലുള്ള ക്ഷേത്രത്തെ ആദരിക്കാനാകും.

നാഗേശ്വർ സന്ദർശിക്കുമ്പോൾ

യാത്രയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രായോഗിക വിവരങ്ങൾ മാറാം. അതിനാൽ പുറപ്പെടുന്നതിനുമുമ്പ് പ്രാദേശികമായി അന്വേഷിച്ച് ഉറപ്പാക്കുക.

• എത്തിച്ചേരാൻ. ദ്വാരകയിലേക്ക് റെയിൽ സൗകര്യമുണ്ട്. ഏറ്റവും അടുത്ത പ്രധാന വിമാനത്താവളങ്ങൾ ജാംനഗർ മേഖലയിലാണ്; അവിടെനിന്ന് റോഡുമാർഗം ഏകദേശം രണ്ടുമണിക്കൂർ യാത്രയുണ്ട്. ദ്വാരകയ്ക്കും നാഗേശ്വറിനും ഇടയിൽ ടാക്സികളും പ്രാദേശിക ഗതാഗത സൗകര്യങ്ങളും ലഭ്യമാണ്. നിലവിലെ സമയക്രമങ്ങൾ പരിശോധിക്കുക.
• എപ്പോൾ പോകാം. ഏകദേശം നവംബർ മുതൽ ഫെബ്രുവരി വരെയുള്ള ശൈത്യകാലമാണ് ഏറ്റവും സുഖകരം. ഗുജറാത്തിന്റെ ഈ ഭാഗത്ത് വേനൽക്കാലത്ത് കടുത്ത ചൂടുണ്ടാകാം. മഴക്കാലത്ത് അന്തരീക്ഷ ഈർപ്പം കൂടുകയും ഇടയ്ക്കു യാത്രാതടസ്സങ്ങൾ ഉണ്ടാകുകയും ചെയ്യാം.
• തിരക്ക്. തിങ്കളാഴ്ചകളിലും മഹാശിവരാത്രിയിലും ശ്രാവണ മാസത്തിലും തിരക്ക് കൂടുതലായിരിക്കും. ഉത്സവകാലമല്ലാത്ത ഒരു പ്രവൃത്തിദിവസത്തിൽ താരതമ്യേന തിരക്ക് കുറവായിരിക്കും.
• വസ്ത്രധാരണം. മാന്യമായ വസ്ത്രധാരണമാണ് പ്രതീക്ഷിക്കുന്നത്. അഭിഷേകത്തിന് പരമ്പരാഗത വസ്ത്രധാരണച്ചട്ടം ഉണ്ടായേക്കാം. ശിവക്ഷേത്രത്തിൽ എന്ത് ധരിക്കണം, എന്ത് ഒഴിവാക്കണം എന്ന ഞങ്ങളുടെ മാർഗദർശിയിൽ അടിസ്ഥാന കാര്യങ്ങൾ വിശദീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്.
• സമർപ്പണങ്ങൾ. പ്രസാദം കൊണ്ടുവരുന്നുണ്ടെങ്കിൽ, ശിവക്ഷേത്രത്തിൽ പ്രസാദം സമർപ്പിക്കുന്ന വിധം സംബന്ധിച്ച ഞങ്ങളുടെ മാർഗദർശി കാണുക.
• സമീപപ്രദേശങ്ങൾ. ദ്വാരകാധീശ ക്ഷേത്രം, ബേട്ട് ദ്വാരക, ദ്വാരകയ്ക്കടുത്തുള്ള കടൽത്തീരങ്ങൾ എന്നിവ സാധാരണയായി ഈ സന്ദർശനത്തോടൊപ്പം ഉൾപ്പെടുത്താറുണ്ട്. ബേട്ട് ദ്വാരകയിലേക്കുള്ള ബോട്ട് സമയങ്ങളും എത്തിച്ചേരാനുള്ള സൗകര്യങ്ങളും മുൻകൂട്ടി പരിശോധിക്കുക.
• ലഭ്യമായ പൂജകൾ. ജ്യോതിർലിംഗ കേന്ദ്രങ്ങളിൽ ചില പുരോഹിതർ സർപ്പങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവ ഉൾപ്പെടെയുള്ള പ്രത്യേക കർമങ്ങൾ നടത്താറുണ്ട്. ഇവ വിശ്വാസത്തിന്റെയും കുടുംബപാരമ്പര്യത്തിന്റെയും ഭാഗമാണ്. കർമങ്ങളുടെ വിശദാംശങ്ങളും ചെലവും എഴുതി നൽകാൻ ആവശ്യപ്പെടുക. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഔദ്യോഗിക കൗണ്ടറുകൾ ഉപയോഗിക്കുക. അടിയന്തരമായി എന്തെങ്കിലും ചെയ്യണമെന്ന മുന്നറിയിപ്പുകളുമായി നിങ്ങളെ സമീപിക്കുന്നവരോട് ജാഗ്രത പുലർത്തുക.
• ആരോഗ്യവും സുരക്ഷയും. തീരപ്രദേശത്തെ ചൂടും വെയിലും ക്ഷീണമുണ്ടാക്കാം. വെള്ളം കരുതുക, തൊപ്പി ധരിക്കുക. ആരോഗ്യപ്രശ്നങ്ങളുണ്ടെങ്കിൽ ഡോക്ടറുടെ ഉപദേശത്തോടെ യാത്ര ആസൂത്രണം ചെയ്യുക.

നാഗേശ്വർ നൽകുന്ന സന്ദേശം

മിക്ക ജ്യോതിർലിംഗ കഥകളിലും ആരെയെങ്കിലും രക്ഷിക്കുന്ന ഒരു സംഭവമുണ്ട്. നാഗേശ്വറിൽ, കാട്ടിലെ തടവറയിലും ജപം തുടർന്ന ഒരാളെയാണ് രക്ഷിക്കുന്നത്. പ്രാർഥിക്കാൻ സുപ്രിയൻ മോചനം ലഭിക്കുന്നതുവരെ കാത്തിരുന്നില്ല എന്നതാണ് എന്നെ ഏറ്റവും ആകർഷിക്കുന്ന കാര്യം. തടവറയ്ക്കുള്ളിൽനിന്നുതന്നെ അദ്ദേഹം പ്രാർഥിച്ചു; മറ്റുള്ളവരെയും ഒപ്പം കൂട്ടി.

കഷ്ടകാലത്തിലൂടെ കടന്നുപോകുന്ന ആർക്കും അതിൽ ഒരു പാഠമുണ്ട്. നമുക്ക് കരുത്തേകുന്ന ആത്മീയസാധന തുടരാൻ സാഹചര്യങ്ങൾ മെച്ചപ്പെടുന്നതുവരെ കാത്തിരിക്കേണ്ടതില്ലെന്ന് കടലോരത്തെ ഈ ക്ഷേത്രം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.